Çocuğum Ders Çalışmıyor, Ne Yapmalıyım? Baskısız Destek Rehberi
"Hadi ders çalış" yerine ne demeli? Haftalık 20 dakikalık plan konuşması, telefon ve uyku anlaşmaları, deneme sonuçları ve rehber öğretmene gitme zamanı.
Bu sayfada
- Araştırmalar anne babanın desteği hakkında ne söylüyor?
- "Hadi ders çalış" neden işe yaramaz? Yerine ne söyleyebilirsin
- Karne, deneme sonucu ve övgü: neyi, nasıl konuşmalı?
- Haftada 20 dakika: birlikte plan konuşması
- Telefon, çalışma köşesi ve evdeki düzen
- Uyku, yemek ve mola da çalışmanın parçası
- LGS ve YKS yılında baskıyı taşınabilir tutmak
- Ne zaman daha fazla destek aramalı?
- Sık sorulan sorular
Kısaca
- Çocuğuna en çok evdeki hava yardım eder: okulun onun kendi hedefleri için neden önemli olduğunu konuşmak, planı onun yapmasına destek olup işi ona bırakmak ve notun yanında emeği ve yöntemi de sormak.
- Baskı, her akşam kontrol ve "komşunun çocuğu" kıyası çoğu zaman ters teper. Haftada bir kısa plan konuşması sana daha doğru bilgi verir, çocuğuna da işin sahipliğini.
- Telefon ve uyku kurallarını birlikte koyun (13–18 yaş için gecede 8–10 saat uyku önerilir). Öğrenme, dikkat ya da ruh hâliyle ilgili zorluk emeğe rağmen sürüyorsa rehber öğretmenle ya da bir doktorla konuş.
Çocuğun ders çalışmıyorsa ilk refleks genellikle daha sık hatırlatmak ve daha çok kontrol etmektir. Araştırmalar başka bir yönü gösteriyor: en çok işe yarayan şeyler evin genel havasıyla ilgili. Okulun onun kendi hedefleri için neden önemli olduğunu konuşmak, planı onun yapmasına yardım edip işi ona bırakmak, sakin bir çalışma köşesi, birlikte konulmuş telefon kuralları, notun yanında emeği ve yöntemi de sormak ve uykusunu korumak bunların başında gelir.
Ters tepenler de belli: her akşam "Ders çalıştın mı?" diye sormak, e-Okul'a düşen her notun hesabını sormak, deneme netini komşunun çocuğuyla ya da kuzeniyle kıyaslamak. Bunları yapan anne babaların çoğu kaygıdan yapar ve bu çok anlaşılır. Bedeli şu: ders çalışmak çocuğunun gözünde senin işin hâline gelir ve insan başkasının işine kendini daha az verir. Çocuğun LGS'ye hazırlanan bir 8. sınıf öğrencisi de olabilir, YKS yılındaki bir 12. sınıf öğrencisi ya da mezun da; aşağıdakiler ikisinde de işe yarar.
Araştırmalar anne babanın desteği hakkında ne söylüyor?
Anne babanın okula katılımı onlarca yıldır araştırılıyor. En net bulgu şu: ne kadar ilgilendiğinden çok, nasıl ilgilendiğin önemli.
- Hill ve Tyson'ın 2009'da yayımlanan meta-analizi, ortaokul öğrencileriyle yapılmış çalışmaları bir araya getirdi. Başarıyla en güçlü olumlu ilişkiyi araştırmacıların akademik sosyalleşme dediği tutum gösterdi: eğitimin değerini konuşmak, okul işlerini çocuğun kendi hedefleriyle ilişkilendirmek, çalışma yöntemlerini birlikte konuşmak. Ödeve doğrudan yardım ise başarıyla tutarlı biçimde ilişkili çıkmadı. LGS'ye hazırlanan çocuklar da bu yaş grubunda.
- Patall, Cooper ve Robinson (2008), anne babaların ödeve katılımını inceleyen araştırmaları derledi. Ödevin ne zaman ve nerede yapılacağını belirleyen kurallar daha iyi sonuçlarla ilişkiliydi; ödeve doğrudan yardımın sonuçları ise karışıktı.
- Pomerantz, Moorman ve Litwack (2007), derlemelerine "Daha fazlası her zaman daha iyi değil" başlığını koydu. Katılım en çok çocuğun bağımsızlığını desteklediğinde, öğrenme sürecine odaklandığında ve duygusal ton olumlu kaldığında işe yarıyordu; kontrolcü ya da eleştirel bir ilgi, sevgiden doğsa bile zarar verebiliyordu.
- Grolnick ve Ryan (1989), okul çağındaki çocukların anne babalarıyla görüştü. Anne babası özerkliğini destekleyen, onu kontrol etmeye çalışmayan çocuklar okul işlerini kendi başlarına daha iyi düzenliyordu ve öğretmenleri onları daha yetkin buluyordu.
- Steinberg ve arkadaşları 1992'de lise öğrencileriyle yaptıkları çalışmada, sıcak ve ilgili olup aynı zamanda net beklentiler koyan anne babaların çocuklarının okulda daha başarılı olduğunu ve okula daha çok bağlandığını buldu. Araştırmacıların authoritative dediği bu tutum Türkçede çoğu zaman demokratik tutum diye bilinir.
Bu çalışmaların çoğu ilişki gösterir, kesin neden-sonuç kanıtlamaz. Yine de onlarca yıllık bulgular aynı yöne bakıyor ve umut verici bir şey söylüyor: çocuğunun matematik konularını bilmeden de ona çok yardım edebilirsin.
"Hadi ders çalış" neden işe yaramaz? Yerine ne söyleyebilirsin
Söylenmek genellikle haklı bir kaygıdan doğar. Sorun, işin kime ait olduğunu değiştirmesi. Hatırlatma her akşam senden geldiğinde ders çalışmak, çocuğunun senin için yaptığı ya da sana karşı direndiği bir şeye dönüşür. Ergenlikte kontrole karşı çıkmak da büyümenin olağan bir parçasıdır.
Okulu önemsemeye devam et; yalnız soruyu, plan onun elinde kalacak biçimde sor.
| Bunun yerine… | Şunu dene… |
|---|---|
| "Hadi, kalk ders çalış!" | "Bugün neler çalışmayı düşünüyorsun, kaçta başlamak istersin?" |
| Her akşam "Ders çalıştın mı?" | Haftada bir kısa plan konuşması ve "Yardım istediğin bir şey olursa söyle." |
| "Komşunun kızı denemede kaç net yapmış, biliyor musun?" | "Şu sıralar en çok hangi derste zorlanıyorsun?" |
| "Sen zekisin, bunu yaparsın." | "Zorlandığın hâlde o konuyu bırakmadın." |
| "Bu net ne böyle?" | "Bu denemede neler oldu? Bir dahakine neyi farklı yapmak istersin?" |
| "Elinden şu telefonu bırakmıyorsun." | "Çalışırken telefon nerede dursun? Mutfakta bıraksak mı?" |
| "Bu gidişle hiçbir yeri kazanamazsın." | "Neyi hedefliyorsun, oraya giderken sana ne yardımcı olur?" |
| "Biz senin yaşındayken…" | "Bu yıl senin için en zor olan ne?" |
| "Bu kadar kurs parası veriyoruz…" | "Kurs işine yarıyor mu, değişmesini istediğin bir şey var mı?" |
Önce sor, sonra gerçekten dinle. "Bugün ne çalışacaksın?" sorusuna omuz silkerse küçük bir planı ("Akşam yemeğinden sonra matematik") kabul et, nasihate çevirme. Ses tonuna da dikkat et: kaygılıyken aynı cümleler sorguya çekmek gibi duyulur. Konuşma gerilirse "Bunu yarın konuşalım" deyip kalkmak gayet iyi bir çıkış yolu.
Karne, deneme sonucu ve övgü: neyi, nasıl konuşmalı?
Neyi övdüğün, çocuğuna neye değer verdiğini söyler. Mueller ve Dweck'in 1998'de yayımlanan, çok bilinen çalışmalarında ABD'li 5. sınıf öğrencilerine bir dizi soru verildi; sonra bir kısmı zekâsı, bir kısmı emeği için övüldü. Ardından gelen zor sorularda zekâsı övülen çocuklar daha çabuk pes etti, işten daha az keyif aldı ve emeği övülenlerden daha kötü sonuç aldı. Bu bulguları tekrarlama denemeleri de dâhil sonraki araştırmalar, etkinin ilk çalışmalarda göründüğünden daha küçük ve daha az tutarlı olduğunu düşündürüyor. Emeği övmek yine de akıllıca bir alışkanlık; yalnız tek bir cümlenin çok şey değiştirmesini bekleme.
Uygulamada:
- Onun elinde olanı öv: harcadığı emeği, seçtiği yöntemi, haftalar içindeki ilerlemesini. "Konuyu sınavdan iki gün önce bitirdin, bu belli oldu."
- Somut ol. "Aferin" çabuk unutulur; "Bu denemede paragraf sorularına süren yetti, geçen sefer yetmiyordu" akılda kalır.
- Dürüst kal. Gençler boş övgüyü hemen fark eder.
Karne günü ya da kötü geçen bir denemenin akşamı, ilk tepkin çocuğunun aklında en çok kalan şey olur.
- Bir şey söylemeden önce nefes al. Sakin bir "Tamam, anlat bakalım" yeter.
- Nasıl hissettiğini sor. Çoğu zaman o, senden daha çok üzülmüştür.
- Ne olduğunu merak et: süre mi yetmedi, bir konu mu oturmadı, dikkatsizlik mi, zor bir hafta mı?
- Bir dahakine neyi denemek istediğini ve senden bir şeye ihtiyacı olup olmadığını sor.
- Sonra konuyu kapat. Bir deneme ya da bir karne bugün nerede durduğunu gösterir, o kadar.
Yanlışların bilgi eksiğinden mi, dikkatsizlikten mi, süreden mi geldiğine bakmak gibi öğrenci tarafındaki deneme analizi sınav kaygısı yazısında anlatılıyor.
Haftada 20 dakika: birlikte plan konuşması
Her akşamki "Ders çalıştın mı?" sorusunun yerine haftada bir kısa plan konuşması koy; pazar akşamı ya da sakin ve düzenli herhangi bir saat olur. Planı çocuğun yazar, sen dinler, soru sorar ve lojistiği üstlenirsin.
- Bir tartışmanın ya da kötü bir notun hemen ardından olmayan sabit bir saat seç ve konuşmayı 20 dakika civarında tut.
- Geride kalan haftayla başla: neler iyi gitti, neler zorladı? Önce o konuşsun.
- Önümüzdeki haftaya birlikte bakın: yazılılar, ödevler, deneme, kurs ve etüt saatleri, ailece yapılacaklar.
- Planı çocuğun yazsın: hangi gün hangi ders, aşağı yukarı ne kadar. Görev dağıtmak yerine sor: "Fen projesini hangi güne sığdırmak istersin?"
- Sen yalnız senin yapabileceğin işleri üstlen: evde sessiz saatler, kursa ya da kütüphaneye götürüp getirmek, yemek saatleri.
- Takıldığında sana nasıl haber vereceğini ve ne tür bir yardım istediğini konuşun: soru sormanı mı, bir öğretmenle görüşmeni mi, özel ders mi?
- Konuşmayı okulla hiç ilgisi olmayan bir şeyle bitir.
Daha önce hiç program hazırlamadıysa öğrenciye yazılmış ders çalışma programı hazırlama rehberi adım adım anlatıyor. Sınav yılındaysa yıllık ve haftalık örnek programlar LGS çalışma programı ve YKS çalışma programı rehberlerinde var. İlk planlar büyük ihtimalle fazla iddialı ya da fazla belirsiz olur; haftalık konuşmalarda düzelir.
Telefon, çalışma köşesi ve evdeki düzen
Ders yüzünden çıkan ev tartışmalarında telefon sık sık işin içindedir. Onu da plan gibi ele al ve kuralları kavga çıkmadan önce birlikte koyun. Çocuğun yazımına katıldığı kurallara bir akşam aniden gelen yasaktan daha kolay uyar; bütün aileyi kapsayan bir kural da yalnız ona konandan daha kolay kabul görür.
Telefon anlaşmasına yazılabilecekler:
- Çalışma bloklarında telefon başka bir odada ya da ulaşamayacağı bir yerde durur. Molada kısa bir göz atmak serbest.
- Geceleri evdeki bütün telefonlar yatak odalarının dışında şarj olur, seninki de. Kural yalnız ona uygulanıyorsa bunu hemen fark eder.
- Hafta içi akşamları belli bir süre evde sessiz saat olur: televizyonun sesi kısılır, misafir gelirse çalışma odasının kapısı kapalı kalır, küçük kardeşler başka odada oynar.
- Anlaşmayı birlikte yazın ve bir ay sonra yeniden bakın. İşlemeyen maddeyi değiştirin, üstüne ceza eklemeyin.
Birçok genç ödev ya da sınıf grubu için telefona gerçekten ihtiyaç duyar; bunu da anlaşmaya ekle. Öğrenciler için yazılmış ders çalışırken telefon rehberi Odak, Ekran Süresi, Dijital Denge ve Rahatsız Etmeyin ayarlarını kendisinin kurabileceği biçimde anlatıyor.
Çalışma köşesinin gösterişli olması gerekmez: bir masa, akşam yemeğinden sonra mutfak masası ya da ışığı iyi, gereken her şeyin hep aynı yerde durduğu bir köşe yeter. Pratik fikirler ders çalışma köşesi rehberinde.
Uyku, yemek ve mola da çalışmanın parçası
Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi (AASM), 13–18 yaş arasındaki gençlerin düzenli olarak 24 saatte 8–10 saat uyumasını öneriyor (Paruthi ve ark., 2016). Okul sabah erken başlayıp kurs ya da etüt akşam geç bittiğinde birçok genç hafta içi bunun altında kalıyor. Ergenlikte iç saat de daha geç saatlere kayma eğilimindedir; gece onda uyuyamayan bir genç bunu inadından yapmıyor olabilir.
Gece geç saatte deneme çözmek ya da sabahlamak çoğu zaman uykudan çok şey alır, karşılığında az şey verir. İşe yarayan birkaç şey:
- Hafta içi ekranların bırakılacağı bir saat ve aşağı yukarı bir yatma saati üzerinde anlaşın; kuralın yanında nedenini de konuşun.
- Geç geceler üst üste geliyorsa planı yeniden ayarlayın. Genellikle iş yükü ya da saatler fazla sıkışmıştır.
- Öğünleri düzenli tut, sınav haftalarında elinin altında kolay atıştırmalıklar olsun.
- Spor, kısa bir yürüyüş, arkadaşlarla geçen zaman ve sevdiği bir uğraş, sürdürülebilir bir çalışma haftasının parçasıdır. Dikkat molalarda toparlanır.
Öğrenci tarafı, sınavdan önceki gece de dâhil, uyku ve ders çalışma rehberinde.
LGS ve YKS yılında baskıyı taşınabilir tutmak
LGS ya da YKS yılı bütün evin temposunu değiştirir. Gençler, yüksek sesle bir şey söylenmese de anne babanın kaygısını hisseder; bu yüzden kendi kaygına iyi bakmak da çocuğuna destek olmanın bir parçasıdır.
- Akşam sofrasında konuşulan tek şey sınav olmasın.
- Denemeden sonra ilk soru "Nasıl geçti?" olsun, net sonra gelsin. "Kaç net yaptın?" sorusu çoğu zaman sohbeti orada bitirir.
- Bayram ziyaretlerinde ve akraba telefonlarında gelecek "Kaç net yapıyor?" sorusuna hazırlıklı ol. "İyi gidiyor, sağ olun" deyip konuyu değiştirmek, çocuğunu her seferinde hesap vermekten kurtarır.
- Haftada bir hafif gün ya da tam bir dinlenme günü planla ve onu da çalışma saatleri kadar koru.
- Kendi kaygını çocuğuna değil, eşine ya da bir arkadaşına anlat.
- Ona kendi cümlelerinle, birden fazla kez söyle: tek bir puan onun kim olduğunu ya da onu ne kadar sevdiğini belirlemez.
LGS önemli ama tek kapı değil: sınavsız öğrenci alan liselere yerel yerleştirmeyle geçilir ve öğrencilerin çoğu liseye bu yoldan yerleşir. YKS'de de ertesi yıl yeniden hazırlanmak birçok öğrencinin yürüdüğü bir yol. Bu seçenekleri sınavdan önce sakin bir dille konuşmak, her şeyin tek bir sabaha bağlı olduğu hissini hafifletir.
Kaygı ağırlaşırsa sınav kaygısı yazısında kendi başına kullanabileceği yöntemler var. Uzun hazırlık yılının ortasında enerji düştüğünde de uzun sınav yılında motivasyon yazısı işine yarayabilir.
Ne zaman daha fazla destek aramalı?
Bazen sorun emek değildir. Çocuğun çabaladığı hâlde okuma, yazma, matematik ya da dikkat konusunda sürekli zorlanıyorsa önce okuldaki rehber öğretmenle (psikolojik danışmanla) konuş. Rehber öğretmen gerekirse çocuğunu bağlı olduğunuz Rehberlik ve Araştırma Merkezi'ne (RAM) yönlendirebilir; RAM eğitsel değerlendirme yapar ve okulda hangi desteğin uygun olacağını belirler. Dikkat eksikliği ya da özel öğrenme güçlüğü gibi tanılar ise hastanelerin çocuk ve ergen ruh sağlığı bölümlerinde konur. Bu tür farklılıklar yaygındır ve desteği vardır. Bir tanı, gencin tembel ya da "kafası basmayan" biri olmadığını görmesine de yardım edebilir. Dikkat eksikliğiyle ders çalışma rehberinde öğrenciler için pratik öneriler var.
Birkaç hafta boyunca şunları fark edersen rehber öğretmenle ya da bir doktorla konuş:
- geçmeyen mutsuzluk, huzursuzluk, çabuk öfkelenme ya da umutsuzluk;
- okulla ilgili yoğun kaygı ya da okuldan tamamen kaçma;
- uykuda ya da iştahta belirgin değişiklikler;
- arkadaşlarından, ailesinden ya da eskiden sevdiği şeylerden uzaklaşma;
- okul günlerinde sık sık baş ya da karın ağrısı.
Aramadan önce doğru kelimeleri bulman gerekmiyor. "Çocuğum için endişeleniyorum, neler olduğunu tam anlayamıyorum" demek başlamak için yeter.
Çocuğunun kendine zarar verebileceğini ya da tehlikede olduğunu düşünüyorsan hemen 112'yi ara ya da en yakın acil servise git.
Sık sorulan sorular
Çocuğum ancak ben zorlarsam çalışıyor, ne yapmalıyım?
Zorlamayı haftada bir plan konuşmasına taşı ve günlük başlama saatini onun seçmesine izin ver. İlk haftalarda bir düşüş görebilirsin; bazı gençler yeni özgürlüğü önce dener. Konuşmayı sürdür ve kendi hedeflerini sor, çünkü motivasyon hedef kendisine ait olduğunda daha uzun sürer (ders çalışma motivasyonu yazısı ona yazıldı). Birkaç ay içinde hiçbir şey değişmezse altta daha zor bir şey olup olmadığını rehber öğretmenle konuş.
Karne ya da deneme başarısı için para veya hediye vermeli miyim?
Sonuca bağlı ödül işi karıştırabilir. Çocuğunun elinde olan şey nottan çok emektir; nota bağlı para, okulu senin için yapılan bir işe çevirebilir. Karne hediyesi geleneğini sürdürmek istiyorsan onu dönem boyunca gösterdiği emeğe bağla. Başka bir şeyi ödüllendireceksen haftalık planına uymak gibi onun kontrol ettiği bir davranışı seç, ödülü küçük tut ve zamanla bırakmayı planla.
Çocuğum günde kaç saat ders çalışmalı?
Yaşına, sınıfına ve yılın hangi dönemi olduğuna göre değişir. Kabaca, LGS yılındaki bir 8. sınıf öğrencisi okul günlerinde 1,5–2,5 saat, YKS yılındaki bir 12. sınıf öğrencisi kurs ve etüt dâhil okul sonrası 3–5 saat çalışabilir. Her gün düzenli çalışmak, hafta sonuna yığılan uzun maratonlardan iyidir. Duruma göre aralıklar günde kaç saat ders çalışılmalı yazısında.
Sınav döneminde telefonunu elinden almalı mıyım?
Ani bir yasak genellikle kavga ve gizli kullanım getirir; telefon aynı zamanda gençlerin arkadaşlarıyla bağ kurduğu yerdir. Sınav dönemi başlamadan birlikte yapılan net bir anlaşma daha iyi işler: çalışma bloklarında telefon odanın dışında, geceleri yatak odasının dışında, molalarda kısa bir göz atma serbest.
Ders çalışırken başında oturmalı mıyım?
Çoğu genç için, ancak kendisi isterse. Yakında olmak yine de işe yarayabilir: bazı gençler sen kitap okurken ya da yemek yaparken mutfak masasında daha iyi odaklanır. Buna benimle ders çalış (body doubling) deniyor. Sınavdan önce ona soru sormayı teklif etmek de işi onun elinde bırakan bir yardımdır.
Dershane, kurs ya da özel ders şart mı?
Her çocuk için değil. Önce ona sor: nerede zorlanıyor, ne tür bir yardım istiyor? Kurs ya da özel ders eksik bir konuyu kapatmaya veya düzenli deneme çözmeye yardım edebilir, ama programı kendi başına soru çözmeye ve tekrar yapmaya vakit kalmayacak kadar da doldurabilir. Kurstan sonra eve gelip yorgunluktan hiçbir şey yapamıyorsa yükü birlikte gözden geçirin.
Kaynaklar ve ek okumalar
- Hill, N. E., & Tyson, D. F. (2009). Parental involvement in middle school: A meta-analytic assessment of the strategies that promote achievement. Developmental Psychology, 45(3), 740–763.
- Patall, E. A., Cooper, H., & Robinson, J. C. (2008). Parent involvement in homework: A research synthesis. Review of Educational Research, 78(4), 1039–1101.
- Pomerantz, E. M., Moorman, E. A., & Litwack, S. D. (2007). The how, whom, and why of parents' involvement in children's academic lives: More is not always better. Review of Educational Research, 77(3), 373–410.
- Grolnick, W. S., & Ryan, R. M. (1989). Parent styles associated with children's self-regulation and competence in school. Journal of Educational Psychology, 81(2), 143–154.
- Steinberg, L., Lamborn, S. D., Dornbusch, S. M., & Darling, N. (1992). Impact of parenting practices on adolescent achievement: Authoritative parenting, school involvement, and encouragement to succeed. Child Development, 63(5), 1266–1281.
- Mueller, C. M., & Dweck, C. S. (1998). Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance. Journal of Personality and Social Psychology, 75(1), 33–52.
- Paruthi, S., Brooks, L. J., D'Ambrosio, C., Hall, W. A., Kotagal, S., Lloyd, R. M., Malow, B. A., Maski, K., Nichols, C., Quan, S. F., Rosen, C. L., Troester, M. M., & Wise, M. S. (2016). Recommended amount of sleep for pediatric populations: A consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine. Journal of Clinical Sleep Medicine, 12(6), 785–786.
Bir sonraki çalışma seansını değerli kıl
Study Buddy Cat, onaylanan her odak dakikasını kedine mamaya çevirir. Başlamak için hesap ya da ödeme gerekmez, reklam yok; ara verdiğinde de kedin seni bekler.