Denge ve iyi oluş

Uyku ve Ders Çalışma: Gece mi Sabah mı Çalışmalı?

Uyku öğrendiklerini nasıl kalıcı yapar, yaşına göre kaç saat uyumalısın, gece mi sabah mı çalışmak daha iyi? Sınavdan önceki gece için sakin, adım adım bir plan.

Gözleri kapalı, kıvrılmış uyuyan turuncu tekir bir kedi
Bu sayfada
  1. Uyku ve hafıza: uyurken beyninde ne oluyor?
  2. Kaç saat uyumalıyım? Yaşa göre önerilen uyku süreleri
  3. Sabah mı gece mi ders çalışmalı?
  4. Sınavdan önceki gece uyumamak: sabahlamaya değer mi?
  5. Sınavdan önceki gece: adım adım plan
  6. Çay, kahve, ekran ve kestirme: ne işe yarar, ne ters teper?
  7. Sınav döneminde uyku düzeni nasıl korunur?
  8. Sık sorulan sorular

Kısaca

  • Uyku dersin bir parçasıdır: çalıştıktan sonra uyumak öğrendiklerini korur, çalışmadan önce uyumak da yeni bilgiyi almanı kolaylaştırır.
  • Uzman önerilerine göre 14–17 yaş için gecede 8–10 saat, 18–25 yaş için 7–9 saat uyku gerekir.
  • Gece mi sabah mı sorusundan daha önemlisi, çalışma saatlerinin uykundan çalıp çalmadığıdır; zor konuları en dinç saatine koy, yatmadan epey önce bırak.
  • Sınavdan önceki gece sabahlamak çoğu zaman kazandırdığından fazlasını götürür; öğleden sonra aktif tekrar yap, akşam yavaşla ve her zamanki saatinde yat.

Uyku, ders çalışmaktan çalınan zaman değil. Gün içinde öğrendiklerini beyninin yerli yerine koyduğu, seni ertesi gün yeniden öğrenmeye hazırladığı zaman. Uykudan kısınca iki kez kaybedersin: çalıştığın konuların daha azı aklında kalır, ertesi gün çalışacaklarının da daha azını alırsın.

Bu yüzden en çok sorulan soruların cevabı sandığından basit. Lisedeysen gecede yaklaşık 8–10 saat, 18–25 yaş arasındaysan 7–9 saat uykuya ihtiyacın var. Gece mi sabah mı ders çalıştığın, çalışma saatlerinin bu uykudan yiyip yemediği kadar önemli değil. Sınavdan önceki gece sabahlamaksa çoğu zaman kazandırdığından fazlasını götürür: birkaç saatlik yorgun tekrar için hafızanı, dikkatini ve moralini harcarsın.

Uyku ve hafıza: uyurken beyninde ne oluyor?

Walker ve Stickgold (2006) ile Diekelmann ve Born'un (2010) araştırmaları derleyen kapsamlı incelemeleri, uykunun öğrenmenin iki ucunda da iş gördüğünü anlatıyor.

Çalıştıktan sonra uyku, öğrendiğini korur. Yeni bir bilgi ilk başta kırılgandır. Uykuda, özellikle derin uyku evresinde, beyin gün içinde öğrenilenleri yeniden oynatıyor, güçlendiriyor ve zaten bildiğin şeylere bağlıyor gibi görünüyor. Pek çok deneyde, öğrendikten sonra uyuyanlar aynı süreyi uyanık geçirenlerden daha fazlasını hatırlıyor.

Çalışmadan önce uyku, seni öğrenmeye hazırlar. Yoo ve arkadaşlarının (2007) bilinen bir deneyinde genç yetişkinlerden bir grup bütün gece uyanık tutuldu, diğer grup normal uyudu. Ertesi gün iki grup da yeni bilgiler öğrendi. Daha sonra, iki grup da uyuduktan sonra yapılan testte uykusuz kalan grup belirgin biçimde daha az hatırladı. Beyin görüntülemesi de yeni anıların oluşmasında kilit rol oynayan hipokampusta daha zayıf bir etkinlik gösterdi. Yani kayıp öğrenme anında oluştu ve sonradan uyumak bunu telafi etmedi.

Bunun haftana yansıması:

  • Uykuyu ders programının bir parçası say; programı bitirince kazanılan bir ödül gibi görme.
  • Konuları birkaç güne yay. Aralıklı çalışma, uzun vadeli hatırlamada son güne yığılan çalışmadan zaten daha iyi sonuç veriyor (Cepeda ve ark., 2006); üstelik bilginin pekişmesi için tek bir gece yerine birkaç gece uyku kazandırıyor. Tekrar günlerini nasıl kuracağını aktif hatırlama ve aralıklı tekrar yazısında bulabilirsin.
  • Sadece sınavdan önceki gece değil, yoğun bir çalışma gününün gecesi de önemli.

Kaç saat uyumalıyım? Yaşa göre önerilen uyku süreleri

ABD'deki Ulusal Uyku Vakfı'nın (National Sleep Foundation) bir araya getirdiği uzman kurulu, araştırmaları inceleyip yaşa göre uyku önerileri yayımladı (Hirshkowitz ve ark., 2015). Okul ve üniversite yaşları için öneriler ve sabah 07.00'de kalkıyorsan bunların anlamı şöyle:

YaşÖnerilen uyku07.00'de kalkıyorsan uykuya dalma saati
6–13 (ilkokul, ortaokul)9–11 saat20.00–22.00
14–17 (lise)8–10 saat21.00–23.00
18–25 (üniversite, genç yetişkin)7–9 saat22.00–00.00
26–64 (yetişkin)7–9 saat22.00–00.00

Tablonun göstermediği üç şey:

  • Uykuya dalmak, yatağa girmek demek değil. Genelde uykuya dalman ne kadar sürüyorsa onu da hesaba kat.
  • Kişiden kişiye fark var. Kurul, bazı kişilere uygun olabilecek daha geniş bir aralık da tanımladı: örneğin lise çağı için 7–11, 18–25 yaş için 6–11 saat. Yine de düzenli olarak daha az uyuyup gün içinde yorgun hissediyorsan büyük ihtimalle istisna sen değilsin; programın değişmeli.
  • Ergenlikte uyku saati kendiliğinden gecikir. Bu dönemde vücut saati daha geç saatlere kayma eğilimindedir; 22.00'de uyuyamaman tembellik değil, biyoloji. Ama okul zili saatini değiştirmiyor, hele sabahçıysan.

Yetersiz uyuduğunun işaretleri: alarmı defalarca erteliyorsun, hafta sonu çok daha uzun uyuyorsun, derste ya da kitap başında uyukluyorsun veya aynı paragrafı üç kez okuyup hiçbir şey anlamıyorsun.

Sabah mı gece mi ders çalışmalı?

Herkes için doğru tek bir saat yok. En iyi çalışma saati, hem dinç olduğun hem de uykundan çalmayan saattir.

İnsanların kronotipi, yani iç saatlerinin işleyişi farklıdır: kimi sabah insanıdır, kimi gece kuşu; çoğumuz ikisinin arasındayız. Akşam 21.00'de zihnin sabah 07.00'dekinden gerçekten daha açıksa o enerjinin bir kısmını derse ayırmak mantıklı. Pek çok öğrencinin gece ders çalışmasının bir sebebi de ev: herkes yatınca ortalık sessizleşiyor, kardeşler uyuyor, televizyon kapanıyor. Bu çok anlaşılır bir tercih.

Gece ders çalışmanın sorunu genelde saatin kendisi değil, beraberinde gelenler:

  • Uzayıp gider. Gece çalışmasını bitiren doğal bir sınır yok; 22.00 fark etmeden 01.00 olur.
  • Alarm yerinden oynamaz. Okul ya da kurs erken başlıyorsa gece çalıştığın her fazladan saat doğrudan uykundan gider.
  • Sınavlar gündüz. Okul sınavları da YKS, LGS gibi merkezi sınavlar da gündüz yapılır; kesin saatleri ÖSYM ve MEB duyurularından takip et. Tamamen gece düzenine geçtiysen sınava en düşük olduğun saatlerde girersin.
  • Yorgun çalışma pasifleşir. Yorulunca tekrar tekrar okumaya ve altını çizmeye kaymak kolaydır. Kapsamlı bir inceleme bu iki yöntemi en az faydalı teknikler arasında saydı (Dunlosky ve ark., 2013).

Çoğu öğrenci için iyi bir başlangıç düzeni:

  • En dinç olduğun saatler: yeni ve zor konular, soru çözümü, deneme sınavı. Okulun öğlenciyse sabah saatleri bunun için çok değerli.
  • Öğleden sonra ve akşamüstü: konu tekrarı, karışık soru, ödevler.
  • Yatmadan önceki son dilim: yalnızca hafif tekrar, örneğin o gün öğrendiklerinle ilgili birkaç soru kartı. Bu kısa tekrar, ardından gelen tam bir gece uykusuyla iyi bir ikili olur; uyku işe koyulduğunda bilgi tazedir.
  • Kesin bir bitiş saati: uyumak istediğin saatten en az 30–60 dakika önce.

Gerçekten gece kuşuysan geç saatte çalışmak üç koşulda işe yarayabilir: uyku süren tam kalıyorsa (örneğin dersleri geç başlayan bir üniversite öğrencisiysen), uyku saatlerin düzenliyse ve sabah yapılacak bir sınavdan önceki bir iki haftada düzenini öne çekiyorsan. Bunun için yatma ve kalkma saatini birkaç günde bir 15–30 dakika erkene al, uyanınca kısa sürede gün ışığına çık.

Sınavdan önceki gece uyumamak: sabahlamaya değer mi?

Neredeyse hiçbir zaman. Kazancı ve kaybı yan yana koy. Kazandığın şey, konuyla birkaç saat daha baş başa kalmak; çoğu zaman yorgun ve çoğu zaman yalnızca tekrar okuyarak. Kaybettiklerin ise şunlar:

  • Pekişme. Sınavdan önceki gece, beyninin önceki günlerde çalıştığın her şeyi güçlendireceği gecedir.
  • Yeni öğrenme. Yoo ve arkadaşlarının çalışması, sabaha karşı 03.00'te ezberlediklerinin akılda kalma ihtimalinin en düşük olduğunu düşündürüyor.
  • Sınavdaki dikkat. Uykusuz bir geceden sonra dikkat ve çalışma belleği zayıflar. Oysa soruyu dikkatle okumak ve dikkatsizlik hatası yapmamak tam olarak bunlara bağlı. Üstüne her şey daha stresli gelir.
  • Güvenlik. Uykusuz geçen bir gecenin ardından araç kullanma.

Gerçekten gerideysen sabahlamak yerine önceliklendir:

  1. Her şeye yetişemeyeceğini kabul et. Çıkma ihtimali en yüksek konuları seç.
  2. Yalnızca aktif yöntemler kullan. Kendini soru çözerek sınamak, aynı konuyu yeniden okumaktan daha kalıcı öğrenme sağlar (Roediger ve Karpicke, 2006).
  3. Her zamankinden geç olsa bile kesin bir yatma saati belirle. Biraz uyku hiç uykudan iyidir; sabaha kadar oturmak yerine yat ve biraz erken kalk.
  4. Sabah tek sayfalık özetine 20–30 dakika ayır, sonra bırak.

Kalıcı çözüm, bir dahaki sefere erken başlamak. YKS'ye hazırlanıyorsan YKS çalışma programı yazısı yılı ve son 12 haftayı planlamana yardım eder; böylece son gece sıradan bir gece olur. Günde kaç saat ders çalışılmalı yazısı da gerçekçi bir günlük yük belirlemeni kolaylaştırır.

Sınavdan önceki gece: adım adım plan

  1. Öğleden sonra: son gerçek çalışma bloğu. En emin olmadığın konulardan soru çöz. Yeni ünite açma; elindekini sağlamlaştır.
  2. Akşamüstü: sabaha hazırlan. Sınavın yerini, saatini ve yanına neleri alabileceğini kontrol et; ÖSYM ve MEB sınavlarında yanına alabileceğin eşyalar sınırlıdır. Kimliğini, sınav giriş belgeni ve izin verilen eşyaları hazırla, kıyafetini seç, nasıl gideceğini planla. Bu akşam verdiğin her karar, sabah düşünmek zorunda kalmayacağın bir şey demek.
  3. Akşam yemeği ve kısa bir mola. Normal bir öğün ye: ne çok ağır ne de atlanmış. Kısa bir yürüyüş kafanı dağıtır.
  4. Son bir saat: yalnızca hafif tekrar. Özetine ya da kartlarına bir kez göz at, takıldığın bir şey varsa bak, sonra bırak. Kafanda dönüp duran endişeler varsa kâğıda yaz.
  5. Yatmadan 45–60 dakika önce yavaşla. Telefonu yatağından uzakta şarja tak, ışıkları kıs, sakin bir şey yap: duş, kitap, sakin bir müzik.
  6. Her zamanki saatinde yat. "Uykumu depolayayım" diye saatler önce yatmak çoğu zaman sınavı düşünerek yatakta dönüp durmak demektir.
  7. Uyuyamıyorsan zorlama. Uzun süredir uyanık yatıyorsan ve gözüne uyku girmiyorsa kalk, loş bir yerde otur, sıkıcı bir şey yap, uykun gelince yatağa dön. Ders çalışma, telefona bakma. Sınavdan önce huzursuz bir gece geçirmek çok yaygın; önceki gecelerde aldığın uyku da hâlâ işini görüyor.
  8. Sabah: her zamanki saatinde kalk. Gün ışığı al, kahvaltı yap, su iç, özetine bir kez göz at. Koşturmadan yetişecek kadar erken çık.

Seni uyutmayan şey sınav kaygısıysa sınav kaygısıyla başa çıkma yazısında akşam ve sınav günü kullanabileceğin nefes ve bakış açısı teknikleri var.

Çay, kahve, ekran ve kestirme: ne işe yarar, ne ters teper?

Herkes farklı tepki verir; bunları kesin kural değil, uykuyu koruyan alışkanlıklar olarak düşün.

Kafein. Bir süre daha uyanık hissettirebilir ama uykunun yerini tutmaz ve etkisi birkaç saat sürebilir. Sadece kahvede değil; çayda, kolada ve enerji içeceklerinde de var. Akşam demlenen çay da buna dâhil.

  • Ölçülü ol ve kafeinli içecekleri günün ilk yarısında iç. Pek çok kişi öğleden sonra kafeini kesince daha kolay uykuya dalıyor. Geceyi kafeinle çıkarmaya çalışmak ters teper; sonunda yattığında kafein hâlâ etkisini sürdürüyor olur.
  • Enerji içeceklerinde dikkatli ol; tek kutuda epey kafein ve şeker olabilir. 18 yaşından küçüksen hiç içmemek en iyisi.
  • Kalp rahatsızlığın varsa, kaygıyla ilgili sorunlar yaşıyorsan ya da düzenli ilaç kullanıyorsan sana neyin uygun olduğunu bir doktora ya da eczacıya sor.

Ekran. Akşam saatlerindeki parlak ışık iç saatini biraz daha geç saatlere itebilir. Çoğu zaman daha önemlisi, içeriğin seni bırakmamak için tasarlanmış olması: bir video daha, bir mesaj daha. Gece modu bu ikinci soruna hiçbir çözüm getirmez. Daha iyi işleyenler: telefonu elinin uzanamayacağı bir yerde şarj et, yatmadan 30–60 dakika önce ekranı bırak, gece bildirimleri sessize al.

Kestirme. Enerjin düştüğünde 20 dakika civarında kısa bir kestirme, tercihen öğleden sonranın başında, iyi gelebilir. Uzun ya da akşama yakın kestirmeler sersemletebilir ve gece uykuya dalmayı zorlaştırabilir. Kestirme bir yama gibidir; gece uykusunun yerini tutmaz.

Sınav döneminde uyku düzeni nasıl korunur?

Sınavdan önceki iyi uyku son gece değil, önceki haftalarda kurulur.

  • Her gün aynı saatte kalk, hafta sonu da en fazla bir saat oynayarak. Düzenli bir kalkış saati, düzenli bir yatma saatinin dayanağıdır.
  • Dersi uykuya göre planla, uykuyu derse göre değil. Önce kalkış ve yatış saatini yaz, aradaki saatleri çalışma bloklarıyla ve molalarla doldur. Plan sığmıyorsa sorun gecenin uzunluğunda değil, planın büyüklüğündedir.
  • Dinlenme günü koy, özellikle büyük bir sınavdan ya da yoğun bir deneme haftasından sonra. Bir sonraki döneme dinlenmiş girersin.
Koyu renkli bir odada, tek seansın yettiğini söyleyen hoş geldin kartıyla turuncu bir kedi
Bir süre uzak kaldıktan sonra gece odası: kediyi neşelendirmek için tek seans yeter

Ne zaman doktora görünmelisin?

Çalışmayla dinlenmeyi dengelemek için denge ve iyi oluş yazılarımıza da göz atabilirsin.

Sık sorulan sorular

Yatmadan hemen önce ders çalışmak kötü mü?

Zaten çalıştığın konuları hafifçe tekrar etmek sorun değil, uykuyla da iyi gider. Zarar veren, seni geren ve yatma saatini ileri iten yoğun, yeni konu çalışmasıdır. Uyumak istediğin saatten 30–60 dakika önce bırak.

Gece ders çalışmak zararlı mı?

Kendi başına değil. Gece çalışmak, uyku süreni kısaltmıyorsa ve uyku saatlerin düzenliyse işe yarayabilir. Sorun, gece çalışmanın çoğu zaman uykudan çalınan saatlerle yapılması.

Sınavdan önce kaç saat uyumalıyım?

Herhangi bir gece ne kadar uyuman gerekiyorsa o kadar: lise çağında yaklaşık 8–10, 18–25 yaş arasında 7–9 saat. Sadece son gece değil, sınavdan önceki haftanın geceleri de önemli.

Hiç uyumamak mı, birkaç saat uyumak mı daha iyi?

Genel olarak birkaç saat uyumak daha iyi. Gerçekten vaktin kalmadıysa sabaha kadar oturmak yerine yat ve biraz erken kalk. İkisi de plan sayılmaz; asıl çözüm çalışmayı daha fazla güne yaymak.

Sınavdan önceki gece neden uyuyamıyorum?

Heyecan vücudunu tetikte tutar; bu çok yaygın. Daha erken yavaşlamaya başla, endişelerini kâğıda yaz, telefonu uzağa koy. Uzun süre gözüne uyku girmezse bir süre kalkıp sonra yatağa dön.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Walker, M. P., & Stickgold, R. (2006). Sleep, memory, and plasticity. Annual Review of Psychology, 57, 139–166.
  2. Diekelmann, S., & Born, J. (2010). The memory function of sleep. Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 114–126.
  3. Yoo, S.-S., Hu, P. T., Gujar, N., Jolesz, F. A., & Walker, M. P. (2007). A deficit in the ability to form new human memories without sleep. Nature Neuroscience, 10(3), 385–392.
  4. Hirshkowitz, M., Whiton, K., Albert, S. M., et al. (2015). National Sleep Foundation's sleep time duration recommendations: Methodology and results summary. Sleep Health, 1(1), 40–43.
  5. Cepeda, N. J., Pashler, H., Vul, E., Wixted, J. T., & Rohrer, D. (2006). Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis. Psychological Bulletin, 132(3), 354–380.
  6. Roediger, H. L., & Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255.
  7. Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58.

Başa dön

Bir sonraki çalışma seansını değerli kıl

Study Buddy Cat, onaylanan her odak dakikasını kedine mamaya çevirir. Başlamak için hesap ya da ödeme gerekmez, reklam yok; ara verdiğinde de kedin seni bekler.