DEHB ile Ders Çalışma: Dikkat Eksikliğinde İşe Yarayan Yöntemler
Masaya oturmak zor, oturunca dağılmak kolay mı? Görünür sayaç, minik ilk adım, hareketli kısa bloklar ve eğer-o zaman planlarıyla sana uyan bir çalışma düzeni kur.
Bu sayfada
- DEHB ile ders çalışmak neden daha zor gelebilir?
- Zamanı görünür kıl
- İşi başlayabileceğin kadar küçült
- Kısa bloklarla çalış, aralarda hareket et
- Eğer-o zaman planlarıyla önceden karar ver
- Masanı ve sesini ayarla
- Başkalarından destek al
- Hiperfokusu kullan, kötü günleri planla
- Örnek bir çalışma öğleden sonrası
- Sık sorulan sorular
Kısaca
- DEHB ile ders çalışmak, düzenin bir kısmını çevrene kurduğunda kolaylaşır: göz önünde bir sayaç, başlaması kolay minik bir ilk adım, aralarında hareket olan kısa bloklar ve en sık dağıldığın anlar için eğer-o zaman planları.
- 10–20 dakikalık bloklarla başla, her molada hareket et ve kötü günler için önceden bir alt sınır belirle. Zor bir günde tek bir 10 dakikalık blok da sayılır.
- Bu yöntemler tedavinin yanında kullanılır, onun yerini tutmaz. Sende DEHB olabileceğini düşünüyorsan bir doktorla ya da okulundaki rehber öğretmenle konuş.
DEHB (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) ile ders çalışmak, düzenin bir kısmını masana, sayacına ve takvimine bıraktığında kolaylaşır. Birçok öğrenciye yardımcı olan yöntemler basit: zamanı görünür kıl, her işi yanlış yapılamayacak kadar küçük bir ilk adıma indir, aralarında hareket olan kısa bloklarla çalış, aklında tutmaya çalıştığın hatırlatmaları kâğıda dök, başlarken vereceğin karar sayısını azalt, başkalarının yanında çalış ve işlerin ters gittiği bir günde ne yapacağına önceden karar ver.
DEHB tanın varsa ne yapman gerektiğini büyük ihtimalle zaten biliyorsun. Zorlandığın yer genellikle başlamak, iş bitene kadar hedefi aklında tutmak ve dikkatin dağıldıktan sonra yeniden toparlanmak. Aşağıdaki her öneri bu anlardan birini hedefliyor. Yazı DEHB tanısı olan, kendinde de olabileceğini düşünen ve dikkati sık sık dağılan her öğrenciye yönelik; önerileri denemek için tanı gerekmiyor.
DEHB ile ders çalışmak neden daha zor gelebilir?
DEHB, psikologların yürütücü işlevler dediği becerileri etkiler: plan yapmak, işe başlamak, çalışırken hedefi aklında tutmak ve o an daha ilginç gelen şeye kapılmamak. Psikolog Russell Barkley 1997'de alanı çok etkileyen bir model önerdi. Bu modele göre DEHB'nin hiperaktif-dürtüsel ve bileşik tiplerinde temel güçlük davranışsal ketlemedir: harekete geçmeden önce durup bir sonraki adımı planlarının belirlemesine izin verebilmek. Barkley'e göre DEHB'de sorun çoğunlukla ne yapılacağını bilmekte değil, bildiğini yapabilmekte. Pek çok öğrenci de bunu aynı şekilde anlatır: "Çalışmam gerektiğini biliyorum, ama bir türlü başlayamıyorum."
Barkley bu güçlükleri zaman duygusuna da bağladı. DEHB topluluklarında buna sık sık "zaman körlüğü" deniyor: Önündeki bir saat gerçek gelir, gelecek ay neredeyse yok gibidir. Bu bir tanı terimi değil ama altı hafta sonraki bir sınavın neden son üç güne kadar gerçek gelmediğini iyi anlatıyor.
Beklemek de işin bir parçası. Edmund Sonuga-Barke ve arkadaşları 1992'deki bir çalışmada çocuklara, hemen verilecek küçük bir ödülle bir süre bekledikten sonra verilecek daha büyük bir ödül arasında seçim yaptırdı. Hiperaktivitesi olan çocuklar küçük ama hemen gelen ödülü diğer çocuklardan daha sık seçti. Araştırmacılar buna gecikmeden kaçınma (delay aversion) dedi: Beklemenin kendisi rahatsız edici gelir, bu yüzden hızlı seçenek kazanır. Ders çalışmanın ödülü ise neredeyse hep sonradan gelir. Emeği bugün verirsin, karşılığını haftalar sonra deneme netinde ya da karnede görürsün. Buradaki öneriler de bu nedenle işin olabildiğince büyük kısmını saatlere, notlara, sayaçlara ve insanlara devrediyor.
Zamanı görünür kıl
Zamanı hissetmek zorsa onu görebileceğin bir şeye dönüştür.
- Masana, telefona dokunmadan görebileceğin bir geri sayım koy: bir mutfak zamanlayıcısı ya da süre azaldıkça küçülen renkli bir daire gösteren görsel bir sayaç.
- Bitiş saatini yapışkan bir not kâğıdına yaz: "17.30'da bırakıyorum." Bitişi görmek bloğu gözünde küçültür; bilerek durmak da başlamak kadar önemlidir.
- Önce tahmin et, sonra kontrol et. Bir işe başlamadan ne kadar süreceğini yaz, bitince gerçekte ne kadar sürdüğünü not et. Birkaç hafta sonra tahminlerin genellikle gerçeğe yaklaşır.
- Uzak tarihleri geriye doğru say. LGS'ye ya da YKS'ye aylar varsa duvar takvimine her haftanın sonunda nelerin bitmiş olması gerektiğini yaz. Uzaktaki tarih böylece bu cuma bitmesi gereken bir işe dönüşür.
İşi başlayabileceğin kadar küçült
"Biyoloji çalışacağım" gibi büyük ve belirsiz işlere herkes zor başlar; DEHB'de bu imkânsız gibi gelebilir. İşi, ilk adımı ellerinin yapabileceği somut bir hareket olana kadar küçült.
İlk fiziksel hareketi yaz
"6. üniteyi tekrar edeceğim" yerine "Kitabı 112. sayfada açıp ilk başlığı okuyacağım" ya da "Testin 1. sorusunu çözeceğim" yaz. Böyle bir adımda karar verecek neredeyse hiçbir şey kalmaz; bir kez harekete geçince sonraki adım kolaylaşır. Başlamanın neden en zor kısım olduğunu ders çalışmayı erteleme rehberimizde anlattık.
Üç adımlık bir başlangıç listesi hazırla
Oturmadan önce bir not kâğıdına üç küçük adım yaz: telefonu çekmeceye koy ve sayacı 15 dakikaya kur; defteri en son kaldığın sayfada aç; ilk çözümlü örneği yüksek sesle oku. Yalnızca bu ilk beş dakikayı planla, gerisini çalışmaya başlayınca düşünürsün.
Bir "park yeri" notu tut
Aklın sana en olmadık anda bir şeyler hatırlatır: cevaplamayı unuttuğun bir mesaj, bakmak istediğin bir video. Yanında bir "park yeri" notu tut, aklına geleni iki üç kelimeyle yaz ve işine dön. Kâğıda geçtiği için beynin onu bırakabilir. Listeyi bir sonraki molada okursun.
Kısa bloklarla çalış, aralarda hareket et
Klasik Pomodoro bloğu 25 dakikadır ve DEHB'si olan birçok öğrenciye başlangıçta uzun gelir. 10–20 dakikayla başla, hâlâ idare edebiliyorken dur ve ayağa kalk. Kısa bloklar bir hafta boyunca kolay geldiyse süreyi beş dakika artır. Gerçekten yaptığın 15 dakikalık bir blok, sürekli ertelediğin 50 dakikalık bir bloktan daha değerlidir. Ritmi nasıl ayarlayacağını Pomodoro tekniği rehberimizde bulabilirsin.
Bloklar arasında hareket etmenin de araştırma tarafı var. Matthew Pontifex ve arkadaşlarının 2013'teki çalışmasında DEHB'si olan ve olmayan çocuklar farklı günlerde bir kez koşu bandında orta tempoda yürüdü, bir kez de oturup kitap okudu; ikisi de 20 dakika sürdü. Yürüyüşten sonra iki grup da bir dikkat görevinde daha isabetliydi, okuma ve aritmetik testlerinde de daha iyi sonuç aldı. Alberto Cerrillo-Urbina ve arkadaşlarının randomize kontrollü çalışmaları bir araya getiren 2015 tarihli meta-analizi, çoğunlukla aerobik egzersiz programlarının DEHB'si olan çocuklarda dikkat, hiperaktivite ve dürtüsellik üzerinde olumlu etkisi olduğunu buldu. Çalışmalar az sayıda ve küçük olduğu için etkinin ne kadar büyük olduğu henüz belli değil.
- Molada telefonda kaydırmak yerine yürü, merdiven çık ya da bir dakika zıpla.
- Uzun bir çalışma öğleden sonrasından önce 15–20 dakika tempolu yürü.
- Ayakta oku, bilgi kartlarına bakarken odada dolaş ya da elinde ses çıkarmayan bir fidget oyuncağı (stres topu, oyun hamuru) tut.
Eğer-o zaman planlarıyla önceden karar ver
Eğer-o zaman planı, kestirebildiğin bir durumu önceden seçtiğin bir davranışa bağlar: "Eğer X olursa, o zaman Y yapacağım." Psikolojide buna uygulama niyeti denir. Peter Gollwitzer 1999'daki derlemesinde böyle planlar yapan insanların hedeflerini daha sık hayata geçirdiğini gösterdi, çünkü o an geldiğinde karar zaten verilmiş olur.
DEHB'de bu daha da önemli, çünkü işler çoğu zaman tam o cazip anda, düşünmeye vakit yokken bozulur. Caterina Gawrilow ve Peter Gollwitzer 2008'deki bir çalışmada DEHB'si olan çocuklara bilgisayarda bir görev verdi: Resimleri tuşlara basarak sınıflandırmaları, ama bir ses duyduklarında hiçbir tuşa basmamaları gerekiyordu. O ses için bir eğer-o zaman planı yapan çocuklar ("Eğer bir ses duyarsam, o zaman hiçbir tuşa basmayacağım"), yalnızca hedef belirlemekle yetinen çocuklara göre kendilerini daha başarıyla durdurabildi. Laboratuvardaki bir görev evdeki bir akşamdan daha düzenlidir, ama sonuç yöntemin tam da kendini tutmanın en zor olduğu yerde işe yaradığını düşündürüyor.
Dört plan yaz ve kartı masanda tut:
- Eğer blok sırasında telefonu elime alırsam, o zaman onu çekmeceye koyup sayacı yeniden başlatacağım.
- Eğer bir soruda beş dakikadan fazla takılırsam, o zaman soruyu işaretleyip sonrakine geçeceğim.
- Eğer sayaç bitmeden bırakmak istersem, o zaman bir soru daha çözüp kararı sonra vereceğim.
- Eğer okuldan ya da etütten başlayamayacak kadar yorgun dönersem, o zaman tek bir 10 dakikalık blok yapıp sonra bırakacağım.
Masanı ve sesini ayarla
Tek bir yüzeyi boşalt ve üstünde yalnızca bu bloğa lazım olanı bırak; göz önündeki her şey eline alabileceğin bir şey daha demek. Telefonunu sessize al ve uzanamayacağın bir yere, mümkünse başka bir odaya koy (ders çalışırken telefon rehberimizde daha fazla fikir var). Ertesi günün ilk bloğu için gereken malzemeyi akşamdan hazırla ve sesini sayacı başlatmadan önce seç.
Ses denemeye değer. Joel Nigg ve arkadaşları 2024'teki meta-analizlerinde 335 genci kapsayan 13 çalışmayı bir araya getirdi. DEHB'si olan ya da dikkat sorunları belirgin çocuk ve gençlerde beyaz ya da pembe gürültü, görev performansında küçük bir iyileşme sağladı. Dikkat sorunu olmayan karşılaştırma gruplarında ise aynı gürültü performansı biraz düşürdü. En zorlandığın iş için bir hafta boyunca düşük seste beyaz ya da pembe gürültü dene ve ne kadar iş bitirdiğini karşılaştır. Sözlü şarkılar ise çoğu insan için okumayı zorlaştırır; ayrıntılar ders çalışırken müzik dinlemek rehberimizde.
Başkalarından destek al
Birinin yanında çalış
Body doubling, yanında başka biri de çalışırken çalışmak demek; bu kişi aynı odada da olabilir, görüntülü aramada da. DEHB topluluklarında çok sevilen bir yöntem ve birçok kişi sıkıcı işlere başlamasına yardım ettiğini söylüyor. Doğrudan kontrollü araştırma ise hâlâ az, o yüzden kendinde dene ve işe yarıyorsa sürdür (nasıl kurulur). Planını birine söylemek de benzer şekilde işler: "Akşam yemeğinden önce iki blok kimya çalışacağım. Saat altıda bana sor."
Okulundan destek iste
Tanın varsa ya da değerlendirme sürecindeysen rehber öğretmenine anlat. Rehberlik servisi gerekirse seni ve aileni Rehberlik ve Araştırma Merkezi'ne (RAM) yönlendirebilir; okuldaki yazılılarda hangi düzenlemelerin mümkün olduğunu da onlar bilir. LGS ve YKS gibi merkezi sınavlarda sağlık durumu ya da engel nedeniyle özel düzenleme isteyen adaylar için ayrı bir başvuru yolu var. Kimin hangi düzenlemeden yararlanabileceği ve hangi belgelerin istendiği MEB'in ve ÖSYM'nin o yılki kılavuzunda yazar; bu yüzden işi son haftalara bırakma.
Bir uzmanla beceri kazan
Steven Safren ve arkadaşları 2010'daki randomize kontrollü bir çalışmada, DEHB ilacı kullandıkları hâlde belirtileri hâlâ belirgin olan yetişkinlerle çalıştı. Düzen kurmaya, plan yapmaya, dikkat dağınıklığıyla baş etmeye ve işe yaramayan düşünceleri değiştirmeye odaklanan bilişsel davranışçı terapi, gevşeme egzersizleri ve bilgilendirmeden daha fazla fayda sağladı; iyileşme görenlerde kazanımların çoğu 6 ve 12 ay sonra da sürüyordu. Bu çalışma yetişkinlerle yapıldı; senin yaşına uygun neler olduğunu bir doktor ya da rehber öğretmenin söyleyebilir.
Hiperfokusu kullan, kötü günleri planla
DEHB'si olan birçok kişi hiperfokustan, yani aşırı odaklanmadan da söz eder: İlgini çeken bir şeye öyle dalarsın ki saatler kaybolur. Bu gündelik bir terim ve doğru kullanırsan işine yarayabilir. Bir çalışma seansı birden akmaya başlarsa planladığın blok bitse bile devam et. Yine de yemek, su ve uyku için bir durma alarmı kur; gece ikiye kadar süren harika bir çalışma ertesi günü götürür (uyku ve ders çalışma).
Sonra işlerin ters gittiği günleri planla, çünkü öyle günler olacak. Kötü günler için önceden bir alt sınır seç: tek bir 10 dakikalık blok, bir sayfa not ya da beş bilgi kartı. Kötü bir günde bu alt sınır tam bir başarı sayılır. Bu, alışkanlığın sürmesini sağlar; bazen ilk on dakika bittiğinde kötü gün sıradan bir güne döner.
Hiçbir şey yolunda gitmediğinde kendine nazik davran. Bir günü kaçırmak öğrendiklerini silmez, suçluluk duygusu da kimsenin yeniden başlamasına pek yardım etmez. Yarın tek bir şeyi değiştir ve yapabildiğin en kısa blokla başla.
Örnek bir çalışma öğleden sonrası
Okul gününe uyan gerçekçi bir öğleden sonra şöyle olabilir. Saatleri kendi gününe göre kaydır ama düzeni koru: bir şeyler ye, hareket et, kısa bloklarla çalış ve net bir yerde bitir.
| Saat | Ne yapıyorsun |
|---|---|
| 16.30 | Atıştırmalık, su, 10 dakika dışarıda |
| 16.45 | 1. blok (15 dk): matematik testinin ilk beş sorusu |
| 17.00 | Mola (5 dk): kalk, esne, suyunu tazele |
| 17.05 | 2. blok (15 dk): testin kalan soruları |
| 17.20 | Uzun mola (15 dk): kısa bir yürüyüş, telefonda kaydırmak yok |
| 17.35 | 3. blok (20 dk): bir sayfa tarih notunu 8 soruya çevir |
| 17.55 | Mola (5 dk) |
| 18.00 | 4. blok (15 dk): 8 soruyu ezberden cevapla, sonra kontrol et |
| 18.15 | Yarının ilk fiziksel hareketini not kâğıdına yaz |
Bu, iki saatten kısa sürede 65 dakikalık odaklı çalışma demek ve sağlam bir öğleden sonra sayılır. Zor bir günde yalnızca 1. blok da yeter. Bütün haftayı böyle bloklarla planlamak için ders çalışma programı hazırlama rehberine göz at.
Sık sorulan sorular
Pomodoro tekniği DEHB için uygun mu?
Birkaç değişiklikle uygun olabilir. Klasik 25 dakikalık blok DEHB'si olan birçok öğrenciye uzun gelir; 10–20 dakika ve hareketli molalarla başla, blokları yavaş yavaş uzat.
DEHB'de müzikle ders çalışmak işe yarar mı?
Sözlü şarkılar genellikle okumayı ve ezberlemeyi zorlaştırır. 2024 tarihli bir meta-analizde beyaz ya da pembe gürültü, DEHB'si olan ya da dikkat sorunları belirgin gençlere küçük bir fayda sağladı, diğerlerinin performansını ise biraz düşürdü. Hangi sesi seçersen seç, ne kadar iş bitirdiğine bakarak karar ver.
Sınava aylar varken nasıl çalışmalıyım?
Tarihi yakına getir. Konuları haftalık parçalara böl, bu haftanın parçasını gözünün önünde tut ve kısa günlük bloklarda kendini test et; böylece her günün küçük bir son tarihi olur. Denemeleri de bu haftalık parçaların kontrol noktası olarak kullan.
İlaç kullanmadan ders çalışabilir miyim?
Bu karar sana, ailene ve doktoruna ait. Bu yazıdaki yöntemleri her iki durumda da, doktorunla birlikte seçtiğin tedavinin yanında kullanabilirsin.
Neden oyuna odaklanabiliyorum da derse odaklanamıyorum?
Oyunlar birkaç saniyede bir geri bildirim verir. DEHB'si olan birçok kişi ilginç, yeni ya da hemen ödül veren işlere çok daha kolay odaklanır; dersin karşılığı ise genellikle haftalar sonra gelir. Oyunlardan ödünç al: Kendini test edip cevabı hemen kontrol et, her küçük adımı listede işaretle ve çalıştığın dakikaları görebileceğin bir yerde takip et.
DEHB değerlendirmesi için kime başvurmalıyım?
18 yaşından küçüksen DEHB değerlendirmesini genellikle bir çocuk ve ergen psikiyatristi, 18 yaşını doldurduysan bir psikiyatrist yapar. Nereden başlayacağını bilmiyorsan önce rehber öğretmenine ya da aile hekimine anlat; seni doğru yere yönlendirebilirler.
Kaynaklar ve ek okumalar
- Barkley, R. A. (1997). Behavioral inhibition, sustained attention, and executive functions: Constructing a unifying theory of ADHD. Psychological Bulletin, 121(1), 65–94.
- Sonuga-Barke, E. J. S., Taylor, E., Sembi, S., & Smith, J. (1992). Hyperactivity and delay aversion—I. The effect of delay on choice. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 33(2), 387–398.
- Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
- Gawrilow, C., & Gollwitzer, P. M. (2008). Implementation intentions facilitate response inhibition in children with ADHD. Cognitive Therapy and Research, 32(2), 261–280.
- Pontifex, M. B., Saliba, B. J., Raine, L. B., Picchietti, D. L., & Hillman, C. H. (2013). Exercise improves behavioral, neurocognitive, and scholastic performance in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. The Journal of Pediatrics, 162(3), 543–551.
- Cerrillo-Urbina, A. J., García-Hermoso, A., Sánchez-López, M., Pardo-Guijarro, M. J., Santos Gómez, J. L., & Martínez-Vizcaíno, V. (2015). The effects of physical exercise in children with attention deficit hyperactivity disorder: A systematic review and meta-analysis of randomized control trials. Child: Care, Health and Development, 41(6), 779–788.
- Nigg, J. T., Bruton, A., Kozlowski, M. B., Johnstone, J. M., & Karalunas, S. L. (2024). Systematic review and meta-analysis: Do white noise or pink noise help with task performance in youth with attention-deficit/hyperactivity disorder or with elevated attention problems? Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 63(8), 778–788.
- Safren, S. A., Sprich, S., Mimiaga, M. J., Surman, C., Knouse, L., Groves, M., & Otto, M. W. (2010). Cognitive behavioral therapy vs relaxation with educational support for medication-treated adults with ADHD and persistent symptoms: A randomized controlled trial. JAMA, 304(8), 875–880.
Bir sonraki çalışma seansını değerli kıl
Study Buddy Cat, onaylanan her odak dakikasını kedine mamaya çevirir. Başlamak için hesap ya da ödeme gerekmez, reklam yok; ara verdiğinde de kedin seni bekler.