Odaklanma

Ders Çalışırken Nasıl Odaklanılır? 20 Taktik ve Kontrol Listesi

Derse odaklanamıyor musun? Masanı ve telefonunu ayarla, tek bir net hedef seç, süreli bloklarla çalış ve dikkatin dağılınca hızla geri dönmeyi öğren.

Mavi gözlü, krem renkli Siyam tipi bir kedi sakince oturuyor
Bu sayfada
  1. Neden derse odaklanamıyorum?
  2. Ders çalışırken nasıl odaklanılır? Önce ortamını hazırla
  3. Tek bir iş seç ve bitiş çizgisini belirle
  4. Süreli bloklarla çalış, gerçek molalar ver
  5. Aktif çalış ki zihnin tutunacak bir şey bulsun
  6. Dikkatin dağılınca nasıl geri dönersin?
  7. Enerjini koru: uyku, yemek, su ve hareket
  8. Ders çalışırken odaklanma kontrol listesi
  9. Sık sorulan sorular

Kısaca

  • Ders çalışırken odaklanmak iradeden çok düzen işidir: telefon başka odada, önünde bitiş çizgisi belli tek bir iş ve çalışan bir sayaç.
  • Kendini test ederek ve konuyu yüksek sesle anlatarak aktif çalış; tekrar tekrar okumak, aklının dalıp gitmesine alan bırakır.
  • Dikkatin dağıldığında aklına geleni not et, bir nefes al ve en küçük sonraki adımla devam et; asıl beceri hızlı geri dönebilmektir.

Ders çalışırken nasıl odaklanılır sorusunun en kısa cevabı şu: kendini değiştirmeye uğraşmadan önce ortamını değiştir. Telefonunu başka bir odaya bırak, ihtiyacın olmayan her şeyi kapat, kâğıda tek ve net bir iş yaz ("matematik çalışacağım" değil, "türev testinden 15 soru çözüp yanlışlarıma bakacağım") ve 25–50 dakikalık bir sayaç başlat. Soru çözerek ya da konuyu yüksek sesle anlatarak aktif çalış; blok bitince de ekrandan uzak, gerçek bir mola ver.

Bunları yapsan da aklın arada bir başka yerlere kayacak. Bu çok normal ve ders çalışmayı beceremediğin anlamına gelmiyor. Asıl önemli olan, dağıldığını ne kadar çabuk fark edip geri döndüğün: aklına geleni bir kâğıda yaz, bir nefes al ve en küçük sonraki adımla devam et.

Aşağıdaki 20 odaklanma tekniği, ister evde ister kütüphanede ya da etütte çalış, odağı en çok neyin bozduğuna göre gruplandı. Vaktin azsa doğrudan kontrol listesine geç.

Neden derse odaklanamıyorum?

Ders çalışırken yaşanan dikkat dağınıklığının çoğu birkaç tanıdık nedenden çıkar ve her birinin çaresi başkadır:

  • Elinin altında daha ilginç bir şey var. Telefon, açık bir sekme, sınıfın WhatsApp grubu. Beyin yeni olan her şeyi fark etmeye ayarlıdır; her bildirim de yeni bir şeydir.
  • İş belirsiz. "Kimya çalışacağım" nereden başlayacağını söylemez, zihin de daha kolay bir uğraş aramaya koyulur.
  • İş zor ya da sıkıcı geliyor. Zorlandığın bir konuyu açmak içini hafifçe daraltır; telefona bakmak bu hissi bir anlığına bastırır. Bu tembellik değil, kötü hissi geçiştirme çabasıdır.
  • Sürekli bir işten ötekine atlıyorsun. Her geçişin bir yeniden başlama bedeli vardır. Ophir ve arkadaşlarının (2009) çalışmasında, aynı anda birçok medyayı (mesaj, video, müzik, sekmeler) bir arada kullanmaya alışkın kişiler, bunu nadiren yapanlara göre ilgisiz bilgilerle daha kolay dağılıyor ve görevler arasında daha yavaş geçiş yapıyordu. Çalışma bir neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor, yalnızca bir bağlantı gösteriyor; yine de ders çalışırken bu alışkanlığı beslememek için yeterli bir sebep.
  • Enerjin tükenmiş. Az uyku, aç karın, saatlerce kıpırdamadan oturmak.

Bugün hangisinin sana uyduğunu bulmaya çalış. "Odaklanamıyorum" diye bir sorunu çözmek zordur; "telefonum sürekli yanıp sönüyor" ya da "nereden başlayacağımı bilmiyorum" ise seni doğrudan aşağıdaki taktiklerden birine götürür.

Ders çalışırken nasıl odaklanılır? Önce ortamını hazırla

1. Masana tek bir görev ver

Bu oturumla ilgisi olmayan her şeyi masadan kaldır. Mümkünse hep aynı yerde çalış: zamanla orası bir işarete dönüşür ve oturduğun anda çalışma moduna geçmek kolaylaşır. Kendi odan ya da masan yoksa mutfak masası da olur; yeter ki her seferinde toparlayıp aynı şekilde kullan. Yatakta ders çalışmaktan ise kaçın: yatak dinlenmeyi çağrıştırır ve göz kapakların ağırlaşmaya başladığında direnmek zorlaşır.

2. Başlamadan önce her şeyi topla

Su, şarj aleti, kalem, hesap makinesi, soru bankası, açık PDF. "Bir dakika şunu alayım" diye her kalkışın bir kaçış kapısıdır ve o kapının öbür tarafında çoğu zaman telefon bekler.

3. Telefonunu başka bir odaya bırak

Telefonu ters çevirip masada bırakmak, onu ortadan kaldırmak sayılmaz. Ward ve arkadaşlarının (2017) çalışmasında telefonu başka odada duran öğrenciler, telefonu masada duranlara göre çalışma belleği ve akıl yürütme testlerinde daha iyi sonuç aldı; üstelik telefonlar sessizdeydi. Sonraki tekrar çalışmaları daha küçük ya da karışık etkiler buldu, o yüzden bunu kesin bir kural değil, mantıklı bir önlem olarak gör. Bildirimler ise daha açık bir sorun: Stothart ve arkadaşları (2015), telefona hiç dokunmadan yalnızca bir arama ya da mesaj bildirimi almanın bile dikkat isteyen bir görevde hataları artırdığını gördü. Daha fazla fikir için ders çalışırken telefonu bırakmanın yollarına göz at.

4. Gerekmeyen her sekmeyi ve uygulamayı kapat

Bilgisayarda çalışıyorsan WhatsApp Web'i, e-postayı ve sosyal medyayı kapat, Rahatsız Etmeyin modunu aç ve yalnızca bu işe ait sekmeleri bırak. İnternette bir şeye bakman gerekecekse soruyu kâğıda yaz, blok bitince hepsini tek seferde ara. Video derslerle çalışıyorsan videoyu tam ekran aç; kenarda beliren öneri videoları en az bildirimler kadar çekicidir.

5. Ses ortamını bilerek seç

Kimi sessizlikte, kimi yağmur ya da kafe uğultusu gibi sabit bir arka sesle daha iyi odaklanır. Birçok öğrenci, sözlü şarkıların okuma ve yazmayla yarıştığını, enstrümantal müziği ise duymazdan gelmenin daha kolay olduğunu fark eder. Kalabalık bir evde yaşıyorsan kulaklık hem sesi azaltır hem de evdekilere "şu an çalışıyorum" mesajı verir. Bir hafta iki seçeneği de dene ve işe yarayanda kal; her oturumun başında yeni bir çalma listesi aramaya dalma.

6. Çalışan birinin yanında çalış

Ödevini yapan kardeşin, kütüphanede ya da etütte ortak bir masa, kamerası açık ve sesi kapalı bir görüntülü arama. Yanında biri çalışırken dağılmak tuhaf kaçar, başlamak da kolaylaşır. Bunu nasıl kuracağını study with me ve body doubling yazısında anlattık.

Tek bir iş seç ve bitiş çizgisini belirle

7. Aynı anda tek iş yap

Sorular arasında mesajlara "hızlıca" cevap vermek verimli gibi gelir, ama yeniden başlama bedelini sana tekrar tekrar ödetir. Küçük işleri molaya bırak, bloğun tamamını tek bir işe ver. Zor konularda daha uzun bloklar için derin çalışma yazısına bakabilirsin.

8. Konu değil, bitiş çizgisi yaz

Net bir hedef sana nereden başlayıp nerede duracağını söyler. Sayacı başlatmadan önce kâğıda yaz.

BelirsizNet bitiş çizgisi
Matematik çalışacağımTürev testinden 15 soru çöz, yanlışların çözümüne bak
Tarih tekrarı yapacağımKitabı kapat, Kurtuluş Savaşı'nın cephelerini hatırladığın kadarıyla yaz, sonra kontrol et
Paragraf çalışacağım40 paragraf sorusu çöz, harcadığın süreyi not et
İngilizce kelime30 kelimeyle kendini test et, her birini iki kez doğru bilene kadar devam et
Biyoloji çalışacağımMitozun evrelerini ezberden çiz ve her birinin adını yaz

9. İlk adımı küçücük tut

"Soru bankasını 112. sayfada aç ve ilk çözümlü örneği oku" kolayca başlanabilecek bir adımdır. Çoğu zaman en zor kısım başlamaktır; bir kez harekete geçince gerisi daha kolay gelir.

10. Seni hep yakalayan şey için bir "eğer–o zaman" planı yap

Psikolog Peter Gollwitzer'in (1999) "uygulama niyetleri" üzerine derlediği araştırmalar, "Eğer X olursa Y'yi yapacağım" biçimindeki planların insanları yalnızca hedef koymaktan daha çok harekete geçirdiğini gösteriyor. Geleceğini bildiğin dikkat dağıtıcı için bir tane yaz: "Eğer telefona bakmak istersem, bunu listeme yazacağım ve önce bu soruyu bitireceğim."

Süreli bloklarla çalış, gerçek molalar ver

11. Tek bir blok için sayaç kur

Sayaç kurunca "bütün akşam ders çalışacağım" gibi göz korkutan bir plan, "şu 25 dakika odaklanacağım" gibi yapılabilir bir işe dönüşür. Pomodoro ritmi (25 dakika çalışma, 5 dakika mola, dört turdan sonra uzun mola) iyi bir başlangıçtır. Isındıktan sonra soru çözerken ya da yazarken blokları 40–50 dakikaya uzatan pek çok öğrenci var. YKS'ye ya da LGS'ye hazırlanıyorsan deneme sınavlarını gerçek sınav gibi tek oturumda çöz; günlük konu çalışmasında ise kısa bloklara sadık kal. Yöntemin tamamı Pomodoro tekniği yazısında.

12. Dikkatini gerçekten dinlendiren molalar ver

Ariga ve Lleras'ın (2011) laboratuvar çalışmasında, uzun ve tekdüze bir görev sırasında birkaç kez kısa süreliğine başka bir işe yönlendirilen katılımcıların performansı sabit kaldı; ara vermeden devam edenlerinki ise yavaş yavaş düştü. Yani kısa molalar odaklanmanın ödülü değil, bir parçasıdır. Kalk, su iç, pencereden dışarı bak, biraz gerin. Telefonda gezinmek dinlendirici gibi gelir ama dikkatine durmadan yeni şeyler yükler; üstelik beş dakikada bırakmak da zordur.

13. En zor işi en verimli saatlerine koy

Çoğu insanın kafasının daha rahat çalıştığı bir zaman dilimi vardır. O saatleri yeni konulara ve zorlandığın sorulara ayır; enerjin düştüğünde kelime tekrarı, not düzenleme ya da kolay sorular gibi işlere geç. Okuldan ya da dershaneden yorgun döndüğün akşamlarda yeni bir konuya girişmek yerine o gün derste işlenenleri tekrar etmek çoğu zaman daha gerçekçidir.

Pati kontrolü kartı açıkken 48:07 gösteren odak sayacı ve altında kitap okuyan turuncu tekir bir kedi
Pati kontrolü tek bir dokunuş ister; böylece yalnızca gerçekten başında olduğun süre sayılır.

Aktif çalış ki zihnin tutunacak bir şey bulsun

Tekrar tekrar okumak ve fosforlu kalemle her yeri boyamak verimli hissettirir, ama öyle pasif işlerdir ki gözlerin satırlarda ilerlerken aklın çoktan başka yere gitmiş olabilir. Dunlosky ve arkadaşları (2013), yaygın on çalışma tekniğini inceledikleri kapsamlı derlemede kendini test etmeyi ve aralıklı çalışmayı "yüksek yararlı", tekrar okumayı ve altını çizmeyi ise "düşük yararlı" saydı. Aktif yöntemler hem hafızaya yardım eder hem de dikkati tutar, çünkü önünde her zaman cevap bekleyen bir soru vardır.

14. Tekrar okumak yerine kendini test et

Notlarını kapat, hatırladığın her şeyi boş bir kâğıda yaz, sonra eksiklerine bak. Konu sonu testlerini, çıkmış soruları ya da bilgi kartlarını kullan. Ayrıntısı aktif hatırlama ve aralıklı tekrar yazısında.

15. Başlıkları soruya çevir

Bir bölümü okumadan önce başlığını soru hâline getir ("Enflasyona ne yol açar?"). Okurken o sorunun cevabını ara, sonra kitabı kapatıp cevabı yüksek sesle söyle.

16. Konuyu hayali bir öğrenciye anlat

Anlatmak, normalde üstünden geçip gideceğin boşlukları görmeni sağlar. Bir adımı basitçe anlatamıyorsan, sıradaki bloğu tam olarak oraya ayırmalısın.

Dikkatin dağılınca nasıl geri dönersin?

En iyi düzende bile dikkat kayar. Beceri hiç dağılmamak değil; dağıldığını daha erken fark edip daha hızlı dönebilmektir.

17. Bir "aklıma gelenler" listesi tut

Yanında küçük bir kâğıt dursun. Aklına bir şey geldiğinde ("Elif'e yaz", "o şarkının adı neydi", "formu gönderdim mi?") onu yaz ve işine dön. Düşünce kaydedildiği için beynin onu bırakabilir. Listeye molada bakarsın.

18. 30 saniyelik geri dönüş rutinini kullan

  1. Kendini suçlamadan fark et: "Dağıldım."
  2. Aklına geleni listene yaz.
  3. Yavaş bir nefes al ve ellerini yeniden işin üstüne koy.
  4. En küçük sonraki adımla başla: sıradaki satır, sıradaki soru, sıradaki kart.
  5. Birkaç dakika içinde üç kez dağıldıysan molanı erkene al ya da bir blok boyunca daha kolay bir işe geç.

Kendine kızarak enerji harcama. Her geri dönüş spor salonundaki bir tekrar gibidir; ne kadar çok yaparsan o kadar çabuk toparlanırsın.

Enerjini koru: uyku, yemek, su ve hareket

19. Uykunu koru

Uykusuzken bu yazıdaki her şey daha zor gelir. Hirshkowitz ve arkadaşlarının (2015) yayımladığı ABD Ulusal Uyku Vakfı (National Sleep Foundation) önerileri, 14–17 yaş için gecede 8–10 saat, 18–25 yaş için 7–9 saat uyku öngörüyor. Sınavdan önceki gece sabahlamak, ertesi günün odağını bu gecenin birkaç saatiyle takas etmek demektir.

20. Su iç, doğru dürüst bir şey ye, her molada hareket et

Masanda bir su şişesi olsun; uzun bir oturuma aç karnına değil, düzgün bir öğün ya da ara öğünden sonra otur; molalarda yürü ya da gerin. Hiçbiri olağanüstü bir sır değil, ama vücudun yorgunken odaklanmak çok daha zordur.

Ders çalışırken odaklanma kontrol listesi

Ne zamanNe yapNeden işe yarar
Başlamadan önceMasayı topla, malzemeleri hazırla, suyunu doldurKalkmak için bahane kalmaz
Başlamadan önceTelefon başka odada, bilgisayarda Rahatsız Etmeyin açıkEn güçlü çekim ortadan kalkar
Başlamadan önceBitiş çizgisi ve ilk adımıyla tek bir iş yazNereden başlayıp nerede duracağını bilirsin
Başlamadan önce25–50 dakikalık bir sayaç kurBlok sonlu ve yapılabilir görünür
ÇalışırkenTek iş, tek sekme, yanında "aklıma gelenler" listesiAklına gelenler peşinden gidilmeden not edilir
ÇalışırkenDağıldın mı? Not al, nefes al, en küçük adıma dönKaçamaklar kısa kalır, akşamın elinden gitmez
MoladaKalk, hareket et, su iç, ekrana bakmaDikkatin dinlenir, yeni uyaranlarla dolmaz
BitirinceNerede kaldığını ve sıradaki adımı yazBir sonraki oturuma saniyeler içinde başlarsın

Yirmi taktiğin hepsini birden uygulaman gerekmiyor; iki üçüyle başla. Çoğu öğrenci için telefonu başka odaya koymak, bitiş çizgisini yazmak ve sayaç kurmak bir hafta içinde en büyük farkı sağlar. Diğerlerini, seni hâlâ neyin çektiğini fark ettikçe ekle; hazır olduğunda diğer odaklanma rehberlerine de göz at.

Sık sorulan sorular

Ders çalışırken ne kadar süre odaklanabilmeliyim?

Herkes için geçerli tek bir sayı yok. Birçok öğrenci 25–50 dakikalık bloklar ve aralarında kısa molalarla verimli çalışır. 25 dakika sana imkânsız geliyorsa 10–15 dakikayla başla ve birkaç günde bir 5 dakika ekle. Odağının derse, günün saatine ve ne kadar uyuduğuna göre değişmesi de normal.

Sevmediğim bir derse nasıl konsantre olurum?

İşi küçült ve aktif hâle getir. Somut bir hedef ("10 soru") ve kısa bir sayaç başlama eşiğini düşürür; kendini test etmek de sıkıcı konuyu küçük meydan okumalara çevirir. Sevmediğin dersi bir arkadaşınla ya da en sevdiğin çalışma köşesinde çalışmak da işe yarar.

Müzik dinleyerek ders çalışmak odaklanmaya yardım eder mi?

Sana ve yaptığın işe bağlı. Birçok kişi okurken ya da yazarken sözlü şarkıları dikkat dağıtıcı bulur; enstrümantal müzik ya da yağmur sesi gibi sabit sesler daha kolay arka planda kalır. Her birini birer hafta dene ve nasıl hissettiğine değil, gerçekte ne kadar iş çıkardığına göre karar ver.

Ders çalışırken uykum geliyor, ne yapmalıyım?

Önce gece kaç saat uyuduğuna bak; uyku borcunu hiçbir taktik kapatamaz. Masada dik otur, yatakta çalışma, uykun geldiğinde kalkıp birkaç dakika yürü ya da yüzünü yıka. Okumak yerine soru çözmeye ya da konuyu yüksek sesle anlatmaya geçmek de seni uyanık tutar. Yeterince uyumana rağmen gün içinde sürekli uykulu hissediyorsan bunu bir doktorla konuş.

Her şeyi denedim ama hâlâ odaklanamıyorum, ne yapmalıyım?

Önce uyku, stres ve ekran alışkanlıklarına bak; bunlar her şeyi etkiler. Odaklanma sorunun haftalardır sürüyorsa, hayatının pek çok alanında kendini gösteriyorsa ya da seni endişelendiriyorsa bir doktorla, okulundaki rehber öğretmenle ya da güvendiğin bir yetişkinle konuş. Bu yazı teşhis koyamaz; onlar neler olup bittiğini anlamana yardım edebilir.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Ophir, E., Nass, C., & Wagner, A. D. (2009). Cognitive control in media multitaskers. Proceedings of the National Academy of Sciences, 106(37), 15583–15587.
  2. Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., & Bos, M. W. (2017). Brain drain: The mere presence of one's own smartphone reduces available cognitive capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2), 140–154.
  3. Stothart, C., Mitchum, A., & Yehnert, C. (2015). The attentional cost of receiving a cell phone notification. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 41(4), 893–897.
  4. Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
  5. Ariga, A., & Lleras, A. (2011). Brief and rare mental "breaks" keep you focused: Deactivation and reactivation of task goals preempt vigilance decrements. Cognition, 118(3), 439–443.
  6. Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58.
  7. Hirshkowitz, M., Whiton, K., Albert, S. M., et al. (2015). National Sleep Foundation's sleep time duration recommendations: Methodology and results summary. Sleep Health, 1(1), 40–43.

Başa dön

Bir sonraki çalışma seansını değerli kıl

Study Buddy Cat, onaylanan her odak dakikasını kedine mamaya çevirir. Başlamak için hesap ya da ödeme gerekmez, reklam yok; ara verdiğinde de kedin seni bekler.